‘Geniale mensen zijn zoveel beter in hun werk dan in hun leven’. Met deze haast wanhopige gedachte vat Sofja Tolstaja haar getourmenteerde echtelijke leven aan de zijde van de grote Russische schrijver samen. In haar dagboeken deed ze werkelijk een boekje open over haar man.
Lev Nikolajevitsj Tolstoj had in een turbulent bestaan zichzelf proberen te vinden. Uiteindelijk lukte dat wanneer hij begon te schrijven. Met zijn boeken over zijn kindertijd en jeugdjaren en ervaringen aan het front in de Krimoorlog en in de bezette stad Sebastopol verwierf hij een naam in de Russische literaire wereld.
Op dat moment prentte Lev zichzelf in dat hij dringend zijn leven op orde moest krijgen en een vrouw vinden. De schrijver cirkelde al enige tijd rond de familie Behrs en was in zijn jeugd zelfs bevriend geweest met de latere mevrouw Liubov Behrs, moeder van acht kinderen waarvan drie dochters.
Lev koos Sofja Andrejevna Behrs, de middelste van de drie zussen die trouwens al heel lang verliefd was op graaf Tolstoj en, wie weet, op zijn verhalen en stormachtige ervaringen.
Lev Tolstoj en Sofja Behrs huwden op 17 september 1862. Lev was vierendertig en Sofja achttien.
Geen geheimen
Behalve het leeftijdsverschil hadden Lev en Sofja Tolstoj heel wat te overbruggen. Sofja kwam uit een hecht gezin. Het lijkt erop dat het gezin model stond voor de familie Sjtsjerbatski met de dochters Dolly, Natalie en Kitty in de roman Anne Karenina. In die beschermde omgeving genoot Sofja een goede opleiding in theoretische, artistieke en praktische domeinen.
Lev Tolstoj had eerder de school van het leven gelopen. Hij woonde een tijd in Moskou waar hij studeren koppelde aan uitgaan en gokken en diende in het leger.
Voor het stel ging trouwen, vond Lev het nodig dat ze hun dagboeken uitwisselden. Sofja begon met haar dagboeken toen ze zestien was en ging ermee door tot aan haar dood, vijfenzeventig jaar oud, in 1919. De geschriften laten zien hoe ze evolueerde van een naïef meisje met puurheid en welwillendheid als idealen tot een blijvend liefhebbende maar grotendeels verbitterde moeder en echtgenote.
De dagboeken van Lev Tolstoj wisten voor altijd het romantische beeld uit dat Sofja zich van hem had gevormd. Ze las onder meer over zijn eerste liefde, de boerenvrouw Axinya met wie Lev een zoon had. Nooit, op geen enkel moment van haar leven, kon ze begrijpen waarom een man die laaiende passies moet doorleven voor hij zich settelt en ze zou het hem ook nooit helemaal vergeven.
Gedurende hun achtenveertig jaren durende huwelijk liet Lev Tolstoj zijn ware aard helemaal zien.
Sofja verlangde tederheid maar werd overweldigd door de ruwe en passionele natuur van haar echtgenoot. Waarna kilte en afstandelijkheid volgden.
Lev Tolstoj predikte ascese maar had zelf een vurige, bezitterige aard. Bij gebrek aan contraceptie kreeg het echtpaar maar liefst dertien kinderen. Negen daarvan bleven in leven. Sofja was dus letterlijk doorlopend zwanger en als ze het niet was had ze een baby te voeden. Haar man was niet de attente vader die ze zich wenste. Hij hield er niet van haar zwanger te zien en vond het erg wanneer zij niet tot zijn beschikking stond. Wanneer de kinderen ziek waren, zat zij uren aan hun ziekbed terwijl haar man zijn bezigheden rustig verder zette. Ook wanneer de ziekte fataal afliep, ondervond ze weinig steun van haar in zichzelf gekeerde man.
Elk kind dat Sofja verloor, sloeg een bres in haar leven. Maar heel speciaal treurde ze om haar geliefde Vanechka, een jongetje waarover ze in haar dagboek schreef, ‘Hij was uit delicate stof gemaakt en zeker niet geschikt voor deze wereld’.
Hypocriet
In haar huwelijksleven met Tolstoj leidden haar vele talenten vooral tot frustraties. ‘Een vrouw komt slechts aan haar eigen leven toe wanneer ze klaar is met kinderen baren en opvoeden. Daarna is het te laat’, scheef ze bitter.
Zo verging het haar ook. Zo vaak als mogelijk stortte ze zich op haar dagboek, om haar ongelukkige gedachten neer te schrijven, om zichzelf te rechtvaardigen tegenover de beschuldigingen van haar man en vooral, zoals ze benadrukte, om het ware gelaat van de grote schrijver aan de wereld te tonen.
Het was niet alleen de zorg voor haar grote gezin die Sofja uitputte.
Gaandeweg distantieerde de schrijver zich van het beheer van zijn landgoed. Hij liet het helemaal aan Sofja over omdat hij zich niet langer als landheer wenste te gedragen. Hij verkoos een ‘sober’ leven. ‘Terwijl hij zich de geneugten van zijn welstand goed laat aanleunen’, noteerde Sofja. Ze ergerde zich aan zijn hypocrisie en talloze, hoogoplopende ruzies, gingen daarover. En dus moest Sofja onderhandelen met de boeren en de rentmeester, zorgen voor aanplantingen en bankzaken regelen. Sofja voelde zich hier niet tegen opgewassen, niets had haar hierop voorbereid en ze voelde dat ze haar bestemming in het leven miste. Ze was verantwoordelijk voor de rendabiliteit van het landgoed Jasnaja Poljana terwijl ze wou schrijven, piano spelen, schilderen en fotograferen.
Nachtenlang kopiëren
Tolstoj begreep wel hoe intelligent zijn vrouw was. Hij gebruikte haar dan ook om zijn manuscripten met moeizaam te ontcijferen correcties te kopiëren, steeds opnieuw, soms tot zeven maal toe.
Gedurende de zes jaren waarin hij aan ‘Oorlog en vrede’ schreef, kopieerde ze talloze avonden en tot laat in de nacht zijn teksten, zwart van verbeteringen en tekstballonnetjes die enkel zij kon ontcijferen. In die momenten waren Lev en Sofja gelukkig samen, ze genoot van het vertrouwen dat hij haar schonk en de waardering die hij voor haar mening had.
Sofja schreef in haar dagboek dat niets haar zo diep raakte als ‘zijn gedachten en zijn genie’. Ook het manuscript van Anna Karenina kopieerde zij getrouw. In het werk vergat ze het verdriet over het opeenvolgende verlies van drie baby’s. Tolstoj zelf was bij het beëindigen van het boek volkomen depressief, vol doodsangsten en schuldgevoelens. Hij viel voortdurend woedend uit tegenover zijn vrouw, hij wenste een volkomen ascetisch leven te leiden en eiste dat zij hem daarin zou volgen.
Tolstoj verwachtte dat zijn vrouw helemaal in hem opging, zij stond op haar onafhankelijkheid. In de tweede helft van de negentiende eeuw kwam het traditionele gedachtegoed over de rol van vrouwen onder druk te staan. Tsaar Alexander II had eindelijk besloten de lijfeigenen hun vrijheid te schenken, een historische gebeurtenis die de gedachte van emancipatie in brede kringen verspreidde, ook bij vrouwen. Traditioneel speelden ze een onderworpen rol vol zelfoppoffering, nu ontstond het idee dat ze recht hadden op een zelfstandig leven met ontwikkeling van hun eigen mogelijkheden. Sofja was hiervoor zeer gevoelig en botste met haar echtgenoot die ronduit antifeministische ideeën koesterde. In artikelen en interviews maakte hij duidelijk hoe hij het zag, vrouwen zijn zwak, inferieur en ondergeschikt aan de man. In werkelijkheid was hij geobsedeerd door de vrees dat zelfstandige vrouwen, zoals het mannen feitelijk was gegund, het recht op overspel zouden nastreven.
In ‘De Kreuzersonate’ uit 1889 ging het helemaal over de zogenaamde verdorvenheid en onbetrouwbaarheid van de vrouw. Sofja was ontzet over het boek en schreef zelf in antwoord hierop ‘Een zuivere liefde’.
Wat Sofja betrof was er van overspel geen sprake. Ze bestreed zelfs haar vriendschappelijke tot liefdevolle gevoelens voor de pianist en componist Sergej Ivanovitsj Tanejev, die overigens wederzijds waren. Ze genoot van zijn fijngevoelige pianospel en gesprekken. Ze hielpen haar een beetje over haar verdriet voor haar verloren kinderen heen maar maakten Tolstoj furieus.
Tolstojanen
Tolstoj gaf het creatieve werk op en schreef in het woelige Rusland van de late negentiende eeuw pamfletten en tractaten met revolutionaire inslag.
Het was toen dat zijn volgelingen, bohemiens, artiesten, arbeiders, boeren en excentriekelingen, met honderden naar het landgoed stroomden om de grote schrijver te ontmoeten. Het maakte Sofja wanhopig, ook al omdat de familie door de ideeën van haar man in het vizier van de oproerpolitie kwam.
De echtelingen geraakten steeds verder van elkaar verwijderd.
Al snel na hun huwelijk waren discussies begonnen over hoe de religie te beleven, nu laaiden ze steeds heviger op. Sofja bleef trouw aan de othodoxe Kerk en vond troost in de rituelen terwijl Lev een rechtstreekse band met de Christusfiguur wou, wars van het instituut. Ook aan dat thema wijdde hij heel wat essays die Sofja hopeloos saai vond.
Al die tijd bleef ze zijn werk opvolgen en ervoor ijveren dat zijn romans werden uitgegeven. De auteursrechten bezorgden haar ook een inkomen waar de rendabiliteit van het landgoed Jasnaja Poljana te wensen overliet.
Op een bepaald moment wou Tolstoj al zijn werk aan haar onttrekken en haar de auteursrechten van zijn boeken ontzeggen, geld dat ze hard nodig had om haar gezin te onderhouden, zo schreef ze.
De schrijver trok zich bitter weinig van zijn kinderen aan. Sofja onderwees hen en betreurde dat ze een vaderfiguur en rolmodel misten. ‘Lev predikt naastenliefde en verwaarloost zijn naaste familie. (…)
‘Geen enkele van mijn kinderen is gelukkig’, schreef ze. ‘Ik gaf hen al mijn liefde en ze vragen me alleen maar geld en nog meer geld.’
In al zijn kwaadwilligheid spande Tolstoj samen met zijn secretaris Vladimir Tsjertkov.
Deze figuur dreef helemaal een wig tussen het echtpaar. Hij beschuldigde Sofja van waanzin, woede en hebzucht. En het is waar dat de vriendschap, Sofja vermoedde zelfs een homoseksuele relatie, tussen de twee mannen haar haast waanzinnig maakte. Precies omdat de secretaris haar helemaal buiten spel trachtte te zetten en haar liefdevolle relatie met haar man volkomen stuk maakte.
Het is dan dat Sofja stiekem in het dagboek van haar man las, ‘mijn grootste vergissing was om met Sofja te huwen’.
Pure uitputting en wanhoop leidden tot meerdere zelfmoordpogingen. ‘Ik voel niet langer zijn passie maar moet ook zijn vriendschap missen’, overweegt Sofja in haar oude dag.
Klisteerspuit
Al die tijd bleef zij de echtgenote van de schrijver, de enige die in zijn intimiteit werd toegelaten wanneer hij nog maar eens ziek was. Zij was het die met compressen en klisteerspuiten zijn intestinale ongemakken bestreed, zijn zoveelst longontsteking stemde haar wanhopig. Ze noemde hem dan steeds Lyovochka, een koosnaam die ze enkel inzette wanneer ze bang was om hem aan de dood te verliezen.
Het werk en de mentale spanningen eisten een zware lichamelijke tol van haar. Evenals Tolstojs eeuwige misnoegdheid.
Het humeur van de schrijver was op zijn best wanneer hij geëerd werd, hij maakte collages van krantenartikels over zichzelf en spelde ze uit. Sofja schreef over zijn verwaandheid in haar dagboek.
Het is met Tsjertkov en zijn jongste dochter Sasha dat Lev Tolstoj, tweeëntachtig jaar oud en doodziek, Jasnaja Poljana verliet om in een stationnetje in Astapovo te overlijden.
Na de dood van haar man deed Sofja er maanden over om weer overeind te komen. Ze bleef op het landgoed en ontving de vele bezoekers die nog steeds wilden zien waar de grote schrijver zijn leven doorbracht. Bijna dagelijks bezocht ze zijn graf in het domein om er met hem te praten. Ze koesterde de mooie liefdesmomenten met hem waarover ze het in haar dagboek bijna nooit had.
Sofja beleefde de Russische revolutie en de bloedige strijd tussen de Roden en de Witten.
De tijd van welvaart was voorbij maar de familie werd ongemoeid gelaten.
Twee jaar na de Russische revolutie was ook het verhaal van Sofja Tolstaja ten einde.
‘The diaries of Sofja Tolstoj’ is naar het Engels vertaald door Cathy Porter en uitgegeven door Almabooks