Op het einde van zijn leven en zelfs na het ontvangen van de Nobelprijs twijfelde John Steinbeck (1902-1968) aan de betekenis van zijn schrijverschap. Met ‘Travels with Charley’ uit 1962 schreef hij een betekenisvol reisverhaal, niet in het minst omdat het ook over zoveel kleine dingen gaat.
In 1960 reisde John Steinbeck tienduizend mijl doorheen zowat veertig staten van Amerika. Hij beschrijft zijn land zoals het zich voordoet aan zijn gemoed dat soms compleet gesatureerd is met ‘indrukken’. En het gemoed van de schrijver geeft op zijn beurt geur en kleur aan Amerika. De Verenigde Staten met de signatuur van John Steinbeck blijken vandaag nog bijzonder herkenbaar.
Het Khrushchev incident
Op de eerste ferry die hij neemt om vanuit zijn woonplaats Sag Harbor de weg naar New York te bereiken, geniet hij als botenliefhebber van het zicht op de zeiljachten. ‘Then a submarine slipped to the surface half a mile away, and the day lost part of its brightness. (…) And I remember too well crossing the Atlantic on a troop ship and knowing that somewhere on the way the dark things lurked searching for us with their single-stalk eyes.’
Steinbeck zag naar eigen zeggen slechts een klein stukje, maar wel genoeg, van de tweede wereldoorlog. In 1960 vormde Rusland de nieuwe vijand.
Wanneer hij later in ‘the White Mountains van New Hampshire bij een boer kampeert, peilt Steinbeck bij die zwijgzame man naar de stand van de wereld.
‘Khrushchev was at the United Nations, one of the few reasons I would have liked to be in New York. ‘Have you listened to the radio today? What happened at the U.N.? I forgot to listen.’ ‘You wouldn’t believe it’, he said, ‘Mr. K took off his shoe and pounded the table’.
De opmerking van een andere spreker verontwaardigde de toenmalige premier van de USSR Nikita Khrushchev in die mate dat hij met zijn schoen op de tafel bonsde om aandacht voor zijn versie te krijgen en dat werd wereldnieuws.
Rocinante
Steinbeck had meerdere redenen om op reis te gaan. Om te beginnen was hij rusteloos en ging op de vlucht voor ‘de oude dag’. Wat is in dat geval meer aangewezen dan van de ene plek naar de andere te trekken?
Daartoe liet hij heel speciaal een kabine bouwen die bovenop een kleine vrachtwagen werd gemonteerd. Het geheel noemt hij Rocinante, naar het paard van Don Quichote. Met zijn eigen bed, een tafel en stoelen, enige keukenuitrusting, een koelkast en een chemisch toilet zou hij zich op elke plek in de gekke buitenwereld thuis voelen.
Ondanks alle avonturen vertrouwt de schrijver erop dat hij ongehavend bij zijn vrouw Elaine zal terugkeren. Maar vaak genoeg moet Rocinante voor de huiselijkheid zorgen.
‘I turned the gas mantle high, lit the kerosene lamp, and lighted two burners of my stove to drive the loneliness away.’
Als enige maar wel bijzonder trouwe gezel nam Steinbeck zijn poedel Charley mee. Samen zijn ze mijlen en maandenlang onderweg. Zo dicht op elkaar gaan ze zo naadloos in elkaar over als met een mens en een huisdier mogelijk is.
Eerder bracht hij Charley mee uit een voorstadje van Parijs. Daarom luistert de poedel het best als hij in het Frans wordt toegesproken en bewaart hij ondanks zijn leeftijd zijn elegant voorkomen. Het is duidelijk dat Steinbeck Charley hoog aanslaat. Om te beginnen kondigt hij steevast de komst of nabijheid van andere mensen aan maar dan wel in stijl en overeenkomstig ‘Charley’s basically pacific and diplomatic nature’.
De hond is ook een wal tegen de eenzaamheid. Steinbeck geeft heel wat uiteenzettingen waarna Charley geen andere mening heeft dan een wijs zwijgen.
‘Confronted with our stupidities, Charley accepts them for what they are – stupidities.’ (…)
‘He has always associated with the learned, the gentle, the literate, and the reasonable both in France and in America. And Charley is no more like a dog dog than he is like a cat. His perceptions are sharp and delicate and he is a mindreader.’
A collectible 50th anniversary deluxe edition featuring an updated introduction by Jay Parini and first edition cover art and illustrated maps of Steinbeck’s route by Don Freeman – A Penguin Classic.
Gemengde gevoelens
Een andere belangrijke reden om de reis te ondernemen was dat Steinbeck opnieuw voeling wilde krijgen met zijn land. Hij had heel wat tijd in Europa doorgebracht en wist niet langer hoe hij over Amerika moest denken. Hij wilde naar mensen luisteren en zien hoe ze leefden.
Uit het boek blijkt dat de reiziger op zijn zachtst gezegd gemengde gevoelens heeft. Hij houdt van zijn land en voelt zich een met zijn bewoners. Waar ze ook vandaan kwamen, het werden allemaal Amerikanen met gemeenschappelijke kenmerken.
Maar die vindt Steinbeck niet altijd even fraai.
Om te beginnen beklaagt hij zich over de eenvormigheid van de Amerikaanse keuken en smaken. ‘Can I say that the America I saw has put cleanliness first, at the expense of taste? (…) If this people has so atrophied its taste buds as to find tasteless food not only acceptable but desirable, what of the emotional life of the nation? (…)
Elke tussenstop, van tankstation tot koffiebar of wegrestaurant, is even clean. Alles wat hij aanraakt is van plastic. Wat hem doet opmerken, ‘A sad soul can kill you quicker, far quicker, than a germ’.
Steinbeck gruwt van de overbodige wegwerpverpakkingen omheen nog meer overbodige producten. Hij heeft het over ‘the cynical immorality of the United States, having too many THINGS’ en is visionair wanneer hij beschrijft hoe de ballast zich in onze waterlopen opstapelt en welke impact dit op onze leefomgeving heeft.
Op zoek naar ‘the emotional life of the nation’ leest hij regionale kranten en beluistert radiostations. In de rekken met paperbacks wordt het aantal goede boeken overschaduwd door de massa pulp waarin, seks en sadisme de boventoon voeren.
Het verlies van taalidiomen
In Michigan en Ohio wordt hij overweldigd door de natuur. Maar evenzeer door de uitbreiding van de steden. Het wordt makkelijker om de mensen te beluisteren want ze lijken de uitbundigheid van de natuur te volgen en spraakzamer te worden dan in New England. Zoals de omgeving evolueert, verandert ook de taal. Steinbeck betreurt ‘the loss of colorful idioms’
‘It seemed to me that regional speech is in the process of disappearing, not gone but going. Forty years of radio and twenty years of television must have this impact. Communications must destroy localness, by a slow inevitable process. (…) Just as our bread, mixed and baked, packaged and sold without benefit of accident or human frailty, is uniformly good and uniformly tasteless, so will our speech become one speech. I who love words and the endless possibility of words am saddened by this inevitability.’
De liefde voor zijn land blijkt uit de prachtige, gevoelsmatige natuurbeschrijvingen, hij heeft het over ‘frost-sharpened stars’ en ‘the steadying hand of the sea’.
Wat hij ziet beroert hem, helemaal als het gaat over de Sequoia gigantea, de buitenmaatse bomen die teruggaan tot de geologische tijd van het Boven Jura. Hij vindt zijn oude liefde voor de reuzen terug wanneer hij ze in Californië weerziet.
‘The redwoods, once seen, leave a mark or create a vision that stays with you always. No one has ever successfully painted of photographed a redwood tree. The feeling they produce is not transferable. From them comes silence and awe.’
Helaas missen ze hun effect wat Charley betreft, Steinbeck is teleurgesteld dat de hond zijn ontzag voor de bomen niet deelt.
Verder is de schrijver niet te spreken over het afvlakken van de glooiende heuveltoppen die nu bezaaid zijn met allemaal eendere huisjes en nog minder over de afvalbergen die de woonkernen omringen. ‘I wonder why progress looks so much like destruction.’
(…) ‘Now the pressure comes from our biologic success as a species. We have overcome all enemies but ourselves.’
In zijn geboortestreek rond Salinas in Californië overweegt hij, ‘What we knew is dead, and maybe the greatest part of what we were is dead. What’s out there is new and perhaps good, but it is nothing we know.’
‘It is the nature of a man as he grows older, a small bridge in time, to protest against change, particularly change for the better.’ (…) Perhaps my greatest wisdom is the knowledge that I do not know.’
Ontmoetingen
Al te lang alleen zijn maakt dat een mens zijn woorden verliest en zelfs geen deuntje meer fluit, er is immers toch niemand die het hoort, meent Steinbeck. Des te sterker kleuren ontmoetingen en gesprekken zijn reis.
In het verkiezingsjaar van 1960 waarin de campagne tussen de democraat John F. Kennedy en de republikein Richard Nixon ging, bleken Amerikanen geen meningen of overtuigingen te hebben, althans volgens reiziger Steinbeck. Niemand die uitspraken deed, bij gebrek aan durf of aan opinie, zo oppert hij. Volgens hem hebben Amerikanen in het algemeen weinig aan hun hoofd, in de ene helft van het land praten ze vooral over baseball en in de andere helft over jagen.
Wel vindt hij het leuk om onderweg door de truckers als een soort van ‘gelijke’ te worden aanzien.
‘I liked the truckers very much, as I always like specialists. By listening to them talk I accumulated a vocabulary of the road, of tires and springs, of overweight.’(…)
Nearly all the driving technique is deeply buried in a machine-like unconscious. (…) But there is left, particularly on very long trips, a large area for day-dreaming or even, God help us, for thought.’
Ook is hij zeer gecharmeerd door de stoere Franse Canadezen, de migranten die bij het oogsten helpen. Seizoensarbeid en migratie vormen belangrijke thema’s in meerdere van Steinbecks boeken. ‘Carthaginians hired mercenaries to do their fighting for them, we Americans bring in mercenaries to do hard and humble work.’
Steinbeck ontkurkte een fles Cognac uit de Charente voor deze Canadezen en ze klonken ‘Santé’. ‘(…) there came in Rocinante a triumphant human magic that can bless a house, or a truck for that matter’.
Ook voelt hij diepe dankbaarheid voor mensen die hem onderweg hielpen. Voor de norse garagehouder die de vering van zijn overladen truck in orde brengt, verhoopt hij ‘dat hij duizend jaar mag leven en de wereld met zijn nakomelingen mag bevolken.’ Iets soberder maar wel innig dankbaar drukt hij zich uit over de dierenarts die de prostaatoverlast van zijn oudere poedel effectief behandelt, ‘There’s absolutely nothing to take the place of a good man.’
De kwaliteit van het alleen zijn
Na het tussentijdse weerzien van Elaine in Chicago moet hij opnieuw aan het alleen zijn wennen. ‘I had to go through the same lost loneliness all over again, and it was no less painful than at first. There seemed to be no cure for loneliness save only being alone.’
Dat schijnt helemaal te kloppen, althans voor de auteur, want later maakt hij notities ‘on the nature and quality of being alone. (…) When the quality of aloneness settles down, past, present and future all flow together.’
Soms heeft hij het alleen zijn nodig om de talloze indrukken te verwerken.
‘There in the quiet, with the wind flicking tree branches and distorting the water’s mirror, I cooked improbable dinners in my disposable aluminum pans, made coffee so rich it would float a nail, and, sitting on my back doorsteps, could finally come to think about what I had seen and try to arrange some pattern of thought to accommodate the teeming crowds of me seeing and hearing.’
Een ontstellende manifestatie van haat tegen zwarten in het Zuiden stemt Steinbeck somber. Charley gaat dicht tegen zijn baas aan zitten, iets wat hij enkel doet wanneer die ziek is. ‘(…) so I suppose I was ill with a kind of sorrow’.
Wanneer kerstmis nadert, beseft Steinbeck op een middag in Virginia dat de reis voorbij is.
‘I had passed my limit of taking in’.