In een mensenleven kun je drie keer ‘Anna Karenina’ van Tolstoj lezen en misschien meer. In deze schitterende 19de eeuwse roman opent de Russische schrijver de menselijke ziel als geen ander.
‘Alle gelukkige gezinnen lijken op elkaar, elk ongelukkig gezin is ongelukkig op zijn eigen wijze.’ Zo opent het boek waaraan Tolstoj van 1875 tot 1877 werkte, hij was toen 49 jaar oud.
Anna Karenina is een begrip en iedereen kent de noodlottige afloop van het verhaal. Dus daarvoor hoef je het boek niet te lezen.
Tolstoj portretteert de 19de eeuwse Russische samenleving in al haar geledingen, de aristocratie met haar ingewikkelde hiërarchie van vorsten en graven, de opkomende burgerij en de boerenbevolking die net de lijfeigenschap achter zich liet.
Voor de plattelandsbevolking bestaat het leven vooral uit labeur, wodka maakt het voor de mannen draaglijk, de vrouwen zingen na het werk en praten over hun kinderen en deze die ze verloren.
De adel heeft tijd zat om te intrigeren en buitenechtelijke avonturen te savoureren. Al zijn er ook, zoals vorst Karenin, die in al hun getrouwheid in de liefde en het werk nauwelijks aan leven toekomen. Karenins vrouw Anna blijkt tegen deze verstikkende deugdzaamheid niet te zijn opgewassen en wordt verliefd op de jonge militair Wronski. Haar liefde voor hem wordt al snel door schaamte en onvrede overschaduwd.
Uit zijn leven gegrepen
Dit liefdespaar wordt afgezet tegen twee echtparen. Anna’s broer Stepan Oblonski, is getrouwd met Dolly, vader van een uitgebreide kroost en gerenommeerd schuinsmarcheerder. Zijn schoonzusje Kitty trouwt met landsedelman Lewin en zij leiden een rustig en gelukkig bestaan op het landgoed. Lewin is door het beheer ervan en de vraagstukken rond het boerenbedrijf in beslag genomen en tegelijk heel erg door zijn huwelijkse staat en het vaderschap gecharmeerd. Uit de sublieme beschrijvingen van het landschap blijkt dat de Lewin die over zijn velden en door zijn bossen dwaalt dezelfde is als Leo Tolstoj op zijn landgoed Jasnaja Poljana. In Moskou en Sint Petersburg verveelt Lewin zich en ergert hij zich aan de enggeestige ambtenaren op precies dezelfde manier als Lev Tolstoj dat deed.
Een stukje van de schrijver is in verschillende personages terug te vinden. In Anna Karenina zitten elementen van een tragische gebeurtenis die zich in het dorp Jasnaja Poljana voordeed.
Tolstoj schreef altijd over wat hij zelf doormaakte en dat maakt zijn verhalen zo treffend en authentiek. Het lijkt alsof hij niet anders kon dan waarachtig schrijven. Tolstoj hield helemaal niet van gekunstelde verzen en vond trouwens dat kunst een expressie moest vormen van echte emoties.
Portret van de mensensoort
Het is dus niet het verhaal dat van Anna Karenina een meesterwerk maakt. Lev Tolstoj, als alwetende verteller, observeert elk personage met onverbiddelijke scherpte. Voor de ene heeft hij duidelijk veel meer sympathie dan voor de andere.
Maar nooit zijn de karakters wit of zwart. Tolstoj brengt zoveel schakeringen en verschuivingen aan, hun wisselende stemmingen, gedachten en opvattingen maken zijn personages levensecht. Precies daarom kom je in deze roman ook jezelf zo vaak tegen.
Het boek vormt een catalogus van menselijk wedervaren en een defilé van het hele menselijke rariteitenkabinet, reden waarom het een verplicht onderdeel zou moeten zijn van het curriculum van de faculteit psychologie.
Het lijkt erop dat Anna Karenina, en ook zijn andere boeken, een weerspiegeling vormen van Tolstojs omgang met de mensensoort, van de vele schermutselingen, de uitgesprokken afkeer en de grote verliefdheden die hij kende. Weinigen leken hem onverschillig te laten zodat hij de menselijke natuur waar hij tegenaan schuurde met grote scherpzinnigheid en sensitiviteit kon vastleggen.
Het is evenwel bekend dat Tolstoj een bijzonder moeilijke man was. Als ouderling werd hij voor zijn begaafde echtgenote Sofia Bers en zijn kinderen onleefbaar gezelschap.
Gevierde schrijver
Tolstoj was al bij leven een gevierde schrijver. Het begon allemaal toen hij zijn schrijversambitie met een militaire carrière combineerde.
Zijn vroegere kindermeisje voor wie hij altijd een grote genegenheid bewaarde, raadde hem aan te gaan schrijven. De eerste literaire successen kende hij trouwens met autobiografische verhalen over zijn jeugd.
Toen hij als vrijwilliger dienst nam in het Russische leger kwam hij in de volle strijd van de Krimoorlog terecht. Een verslag over de slag om Sebastopol werd gepubliceerd en de tsarina raakte hierdoor zeer geëmotioneerd. Ze verzocht haar man tsaar Alexander II om het leven van de grote schrijver Lev Tolsoj te sparen en hem uit de vuurlinie te halen en naar veiliger oorden over te brengen.
Ook de boegbeelden van de Russische literatuur Dostojevski en Toergenjev waren heel erg onder de indruk van Tolstojs talent.
Later verweten ze hem dat hij in ‘Oorlog en Vrede’ te weinig de historische context van de Napoleontische oorlog weergaf. Maar dat was niet Tolstojs bedoeling, hij wilde slechts uitvoerige karakterschetsen maken en een meesterwerk creëren. Dat is hem gelukt want zijn werk werd wereldliteratuur terwijl Dostojeveski en Toergenjev in hun tijd nooit buiten Rusland werden gelezen.